Archive for the ‘ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ’ Category

Κύτταρα ζωής από την Ενριέτα

Posted: Οκτώβριος 12, 2011 by Alexander Chalkidis in ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ
Ετικέτες: ,

Οσο σύντομη ήταν η ζωή της τόσο μακροχρόνιο ήταν το όφελος της επιστήμης από το θάνατό της. Και μπορεί η οικογένειά της να μην αποκόμισε τίποτε, αλλά η ανθρωπότητα ευεργετήθηκε πολλαπλώς.

O λόγος για την Ενριέτα Λακς, μια μαύρη φτωχή αγρότισσα από τον αμερικανικό Νότο, που απεβίωσε από καρκίνο το 1951. Τα καρκινικά κύτταρα όμως που της αφαίρεσαν, χωρίς η ίδια να το γνωρίζει, ήταν τα πρώτα ανθρώπινα κύτταρα που όχι μόνο επιβίωσαν, αλλά αναπτύχθηκαν σε συνθήκες εργαστηρίου.

Η καλλιέργειά τους χρησιμοποιήθηκε σε έρευνες γενετικής και μελέτες γύρω από τον καρκίνο, ενώ συνέβαλε καθοριστικά στο εμβόλιο κατά της πολιομυελίτιδας. Και αν η ίδια παραμένει άγνωστη και θαμμένη σε έναν ανώνυμο τάφο, τα κύτταρά της, γνωστά ως HELA, από τα αρχικά του ονόματός της, έχουν μελετηθεί από ερευνητές σε όλον τον κόσμο και έχουν σταλεί ακόμη και σε διαστημικές αποστολές.

Σημαντικότατα εργαλεία

Επιπλέον βοήθησαν στην επίτευξη σημαντικής προόδου στη χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος, τη χημειοθεραπεία, την κλωνοποίηση, την τεχνητή γονιμοποίηση, ενώ πήραν μέρος και σε δοκιμές ατομικής βόμβας.

Θεωρούνται ένα από τα πιο σημαντικά πράγματα που έχουν συμβεί στην ιατρική τον τελευταίο αιώνα και έχουν μελετηθεί με τόση λεπτομέρεια και ακρίβεια, που πλέον είναι γνωστή στους επιστήμονες κάθε τους ιδιότητα, ενώ ο κατάλογος της συμβολής τους στη δημιουργία φαρμάκων μοιάζει ατελείωτος: χρησιμοποιήθηκαν ανάμεσα σε άλλα για τη θεραπεία του έρπητα, της λευχαιμίας, της γρίπης, της αιμοφιλίας, της νόσου του Πάρκινσον.

Ζουν 60 χρόνια μετά

Η ανθεκτικότητά τους είναι τέτοια ώστε επιβιώνουν μέχρι σήμερα, 60 χρόνια μετά το θάνατό της. Υπολογίζεται ότι αν έβαζες όλα τα κύτταρα HELA που αναπτύχθηκαν το ένα δίπλα στο άλλο, θα τύλιγαν τρεις φορές τη Γη αφού θα εκτείνονταν σε μήκος 134.680 χιλιομέτρων, κι ας μην ξεπερνούσε το ύψος της Ενριέτας το 1,52 μέτρο όσο ζούσε.

Παρά την ευρύτατη διάδοσή τους στην επιστημονική έρευνα, χρειάστηκε να περάσουν πάνω από 20 χρόνια από το θάνατό της για να γραφτεί για πρώτη φορά κάτι για τον άνθρωπο πίσω από τα κύτταρα με την κωδική ονομασία HELA: ήταν το 1976 στο περιοδικό «Ρόλινγκ Στόουν».

Κι ας είχε ήδη εξελιχθεί η κυτταρική τους καλλιέργεια σε… μαζική παραγωγή: το εργοστάσιο που ανέπτυσσε τρισεκατομμύρια κύτταρα κάθε βδομάδα έγινε τότε αποκλειστικά για την αντιμετώπιση της μεγάλης επιδημίας πολιομυελίτιδας που είχε ενσκήψει εκείνη την εποχή.

Ωστόσο αποτέλεσε το έναυσμα για τη δημιουργία μιας βιομηχανίας που εμπορεύεται ανθρώπινο βιολογικό υλικό, αποφέροντας εκατομμύρια χωρίς ποτέ η οικογένειά της να πάρει μέρος από τα κέρδη.

Ηταν η αρχή στο νεοεμφανιζόμενο τότε τομέα της ιολογίας, τον οποίο απογείωσε, ενώ τα θέματα βιοηθικής δεν είχαν ακόμη εγερθεί. Αλλωστε η πρώτη σχετική δίκη με αντικείμενο σε ποιον ανήκουν οι αφαιρεμένοι ιστοί που χρησιμοποιούνται στην ιατρική έρευνα και μπορεί να αποδειχθούν κερδοφόροι έγινε τριάντα χρόνια από το θάνατό της, στη δεκαετία του 1980.

Η αιώνια ζωή της Lacks

Αυτή την απίθανη ιστορία αφηγείται η δημοσιογράφος Ρεμπέκα Σκλουτ στο βιβλίο της με τίτλο «Η αιώνια ζωή της HEnrietta LAcks», που πρόσφατα κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις zoobus. Επειτα από δέκα χρόνια ερευνών, η Σκλουτ ανασυνθέτει σε περισσότερες από 350 σελίδες όχι μόνο την πορεία της Ενριέτα Λακς και της οικογένειάς της, αλλά παράλληλα παρακολουθεί την επιστημονική έρευνα και τις εξελίξεις στη γενετική, μέσα από μια εξαντλητική τεκμηρίωση που εμβαθύνει ακόμη και στην προσωπική διαδρομή του ερευνητή, στο εργαστήριο του οποίου αναπτύχθηκαν για πρώτη φορά τα HELA.

Ωστόσο δεν πρόκειται μόνο για μια επιστημονική βιογραφία: το βιβλίο φέρνει στο φως μια σειρά από αμφιλεγόμενα πειράματα σε Αφροαμερικανούς, δίνοντας το ιστορικό πλαίσιο του φυλετικού διαχωρισμού της εποχής, εκθέτει τις επιπτώσεις της ιατρικής πρακτικής στους ασθενείς, θίγει ζητήματα ηθικής και δεοντολογίας, θέτει ερωτήματα για τα όρια της επιστήμης και τη διαχείριση του βιολογικού υλικού που αποτελεί μια ανθηρή βιομηχανία σήμερα και παραθέτει τις δικαστικές μάχες που έχουν γίνει για την αντιμετώπιση αυτής της εκμετάλλευσης.

Ανάμεσα στις διακρίσεις που έχει πάρει το βιβλίο είναι το βραβείο της Αμερικανικής Ακαδημίας Επιστημών τον περασμένο μήνα, ενώ πρόσφατα αποφασίστηκε να δοθεί το όνομα της Λακς σε υπό ίδρυση γυμνάσιο βιοεπιστημών στο Εβεργκριν της Ουάσιγκτον.

Σημειώνεται ότι μέρος των εσόδων από τις πωλήσεις του πηγαίνουν στο Ιδρυμα Ενριέτα Λακς που ίδρυσε και διευθύνει η συγγραφέας για να τιμήσει την «αφανή ηρωίδα της ιατρικής».

Advertisements

Αλλωστε, τη μακροχρόνια ζημιά που προκαλεί η οικονομική εκμετάλλευση μιας παραλίας (καταστροφή χλωρίδας και τοπίου, συρρίκνωση ελεύθερων χώρων κ.λπ.) δεν προκαλούν ούτε όλοι οι ελεύθεροι κατασκηνωτές της χώρας.

Παρέχει ακόμη μερικές νομικές συμβουλές για την αντιμετώπιση απροόπτων: «Η κατασκήνωση απαγορεύεται από την ανατολή ώς τη δύση του Ηλίου… Οπότε, απλά ξεστήστε γρήγορα τη σκηνή σας αν αντιληφθείτε την παρουσία κατασταλτικών μηχανισμών και πάρτε φωτογραφία τα «όργανα» με φόντο την ξεστημένη σκηνή για το δικαστήριο» (σ.σ για υπνοσάκους ο νόμος δεν λέει κουβέντα).

«Πολύ σκληρό μέχρι αντισυνταγματικό» χαρακτηρίζει το νόμο ο δικηγόρος και μέλος των Οικολόγων Πράσινων, Δημήτρης Σινόπουλος, που μας εξηγεί: «Ο νόμος απαγορεύει καθολικά το ελεύθερο κάμπινγκ, τόσο σκηνές όσο και αυτοκινούμενα. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν επιτρέπει σε καμία περίπτωση την κατασκήνωση σε δημόσια έκταση, αλλά ούτε και σε ιδιωτικό χώρο. Δεν υπάρχει αντίρρηση να υπάρχει ένας δρακόντειος νόμος για τη ρύπανση: όταν κάποιος ρυπαίνει να έχει συνέπειες. Αλλά δεν μπορεί να σου αποστερεί ένα φυσικό σου δικαίωμα, με την κυριολεκτική έννοια, το δικαίωμά μου να μπορώ να είμαι στη φύση και να χρησιμοποιώ τους δημόσιους χώρους.

Είναι αντισυνταγματικό, διότι δεν προστατεύει κανένα έννομο αγαθό ενώ αντιθέτως περιορίζει μια ελευθερία. Ποιο δημόσιο αγαθό προστατεύει; Του να μη χαίρεται ο κόσμος τη φύση για να χτίζονται άνετα τα αυθαίρετα σε δάση και παραλίες; Πριονίζει απλώς τις ελευθερίες μου και στέλνει μερικούς παραπάνω στις μικρές ξενοδοχειακές μονάδες. Είναι τρέλα, βέβαια, ακόμη και η απαγόρευση σε ιδιωτικό χώρο. Και αγνοεί τον κόσμο που κάνει ελεύθερη κατασκήνωση επειδή το επιθυμεί και δεν ενδιαφέρεται να πάει σε ξενοδοχείο».

Μόνο εδώ

Τι προτείνει; «Πουθενά δεν υπάρχει αυτή η καθολική απαγόρευση, αλλά διάφορες ομάδες ανθρώπων αυτο-οργανωμένες που βρίσκονται σε συνεννόηση με την τοπική κοινωνία και έτσι ρυθμίζουν ζητήματα καθαριότητας και υγιεινής. Αυτό είναι και το δικό μας αίτημα προς την πολιτική ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού να αλλάξει ο νόμος, γιατί δεν νομίζουμε ότι η λύση θα έλθει μέσα από την απαγόρευση».

Τι απολαμβάνει κανείς στην ελεύθερη διαβίωση στη φύση;

Για τη μουσικό Σαβίνα Γιαννάτου, η οποία από τον Ιανουάριο, όπως μας λέει, ονειρεύεται παραλίες και ακτές, «το πιο βασικό είναι ότι βρίσκεσαι συνεχώς μέσα στη φύση και νιώθεις μέρος της, είναι η πολύ μεγάλη αίσθηση ελευθερίας.

Οι ρυθμοί είναι τελείως διαφορετικοί, καθώς απομακρύνεσαι από όλα αυτά που σε βομβαρδίζουν καθημερινά: τηλεόραση, καταναλωτικές συνήθειες, διαφημίσεις, ειδήσεις. Βιώνεις μια τελείως άλλη αίσθηση των πραγμάτων και του κόσμου και είναι σημαντικό για την ψυχική σου υγεία και ευεξία. Είναι μια ψευδαίσθηση ελεύθερης ζωής και αυτός που θέλει πρέπει να μπορεί να το κάνει. Είναι παράλογο να μην μπορείς να πας σε μια παραλία να κοιμηθείς.

Επίσης είναι και ένας πολύ φτηνός τρόπος για έναν νέο ή κάποιον άνθρωπο χωρίς λεφτά που διαφορετικά δεν μπορεί να κάνει διακοπές. Δεν καταλαβαίνω ποιον εξυπηρετεί η απαγόρευση. Αυτός που το ‘κανε δεν σκέφτηκε ότι είναι σημαντικό για πολλούς ανθρώπους που ενδεχομένως δεν έχουν τα μέσα για κάτι άλλο;…».

ΣΤΕΦΕΝ ΣΑΛΤΕΡ Ο ΚΟΡΥΦΑΙΟΣ ΒΡΕΤΑΝΟΣ ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΜΙΛΑΕΙ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΙΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΟΜΠΩΝ ΔΙΟΞΕΙΔΙΟΥ ΤΟΥ ΑΝΘΡΑΚΑ

Ο Στέφεν Σάλτερ, ένας από τους κορυφαίους Βρετανούς εφευρέτες, έγινε ευρύτερα γνωστός τη δεκαετία του 1970 με την «κουνιστή πάπια» του: μια συσκευή που χρησιμοποιεί την ενέργεια των κυμάτων και βρίσκει σήμερα αρκετές εφαρμογές, αλλά περικλείει ακόμη περισσότερες εξελίξεις για το μέλλον. 18 Θεωρείται «πρωταθλητής» στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και ανάμεσα σε άλλα έχει επιχειρήσει να αυξήσει τις βροχοπτώσεις στις περιοχές που πλήττονται από ξηρασία, ψεκάζοντας τα σύννεφα με θαλασσινό νερό, με αεροτουρμπίνες δικής του επινόησης, σε μια προσπάθεια να περιορίσει την ερημοποίηση και σε μια εκτεταμένη χρήση ακόμη και να σταματήσει την άνοδο της επιφάνειας της θάλασσας λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη, η οποία απειλεί το 10% του παγκόσμιου πληθυσμού που ζει σε παράκτιες περιοχές χαμηλού υψομέτρου.

Η κλιματική αλλαγή απασχολεί σοβαρά τον επίτιμο καθηγητή Engineering Design στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου. Στην πρόσφατη ομιλία του στην Αθήνα -στο ετήσιο συνέδριο της Euroscience, που διοργάνωσε το ελληνικό τμήμα και αποτέλεσε την ευκαιρία για τη συνέντευξή του στην «Ε»- εξήγησε πως η λύση για την καταπολέμηση του φαινομένου του θερμοκηπίου βρίσκεται στη θάλασσα. Αλλωστε το τελευταίο του επίτευγμα, το οποίο επινόησε με ένα συνάδερφό του, αφορά σαν δημιουργία σύννεφων που θα λειτουργούν καθρέφτες, αντανακλώντας περισσότερη ηλιακή ακτινοβολία στο Διάστημα.

Ο σχεδιασμός αυτού του συστήματος περιλαμβάνει πλωτά μέσα που χρησιμοποιούν την ενέργεια του αέρα για να αντλήσουν θαλασσινό νερό και να το μετατρέψουν με ένα τέχνασμα ψεκασμού λεπτών σωματιδίων σε σύννεφα. Σύμφωνα μάλιστα με τους υπολογισμούς τους, αν αυξανόταν η αντανακλασιμότητα κατά 3%, η δροσιά θα ισορροπούσε την υπερθέρμανση του πλανήτη που προκαλεί η αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα από την καύση ορυκτών καυσίμων.

Στη συνέντευξή του, ο 71χρονος επιστήμονας δεν μας μιλά μόνο για τα επιτεύγματά του αλλά κυρίως για αυτό που επείγει: τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, για τις οποίες ευθύνονται κυρίως οι πλούσιες χώρες, ενώ οι φτωχές υφίστανται τις συνέπειές τους με τη μορφή των κλιματικών αλλαγών. Τρόποι αντιστροφής Εν όψει και της προσεχούς διάσκεψης κορυφής στην Κοπεγχάγη για την κλιματική αλλαγή, τόσα χρόνια μετά τις διεθνείς συναντήσεις με αυτό το θέμα, έχει υπάρξει κάποια πρόοδος στον περιορισμό της συγκέντρωσης του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα;

Εχουν εφαρμοστεί αποτελεσματικές πολιτικές; «Κατηγορηματικά όχι. Ακόμη και παρά την οικονομική ύφεση δεν υπάρχει καμία μείωση στην ατμοσφαιρική συγκέντρωση του CO2, όπως αποδεικνύει και η καμπύλη Keeling (σ.σ. γράφημα που αποτυπώνει τις μετρήσεις από τις συγκεντρώσεις διοξειδίου του άνθρακα και πήρε το όνομά του από τον επιστήμονα που ξεκίνησε τις καταγραφές από το 1958. Παρά τις ταλαντώσεις της, η καμπύλη βαίνει αυξανόμενη έκτοτε).

Διαπιστώστε το και μόνοι σας (σ.σ. σε αυτό το σημείο μας έδωσε και τη διεύθυνση καταγραφής των δεδομένων http://scrippsco2.ucsd.edu/data/ atmospheric_co2.html και εκεί κάνουμε κλικ στο Mauna Loa record)». Πιστεύετε ότι το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι αναστρέψιμη κατάσταση και με ποιον τρόπο θα μπορούσε να γίνει κάτι τέτοιο; «Νομίζω ότι το φαινόμενο του θερμοκηπίου μπορεί να αντιστραφεί με πολλούς τρόπους. Ενας είναι με την αντανάκλαση της ηλιακής ενέργειας πίσω στο Διάστημα, με την έγχυση σωματιδίων στη στρατόσφαιρα. Ενας δεύτερος, αυτός πάνω στον οποίο εργάζομαι, λειτουργεί χαμηλότερα στην τροπόσφαιρα, όπου μπορούμε να δημιουργήσουμε ωκεάνια σύννεφα, έτσι ώστε να έχουν υψηλότερη αντανακλασιμότητα εμβάλλοντας πολύ μικρές σταγόνες θαλασσινού νερού. Αυτές αυξάνουν τον αριθμό αλλά ελαττώνουν τη διάμετρο από τις σταγόνες στα σύννεφα, ενεργοποιώντας αυτό που αποκαλείται αποτέλεσμα Twomey, το οποίο κάνει τα σύννεφα λευκότερα. Και οι δύο αυτές μέθοδοι πράγματι ψυχραίνουν την οποιαδήποτε αιτία θέρμανσης, αλλά δεν μειώνουν την αύξηση της οξύτητας του ωκεανού. Είναι επίσης πιθανό να αφαιρέσουμε το διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα -και μετά τη θάλασσα- αλλά αυτό δεν εξουδετερώνει τη θέρμανση του παρελθόντος, ούτε λειτουργεί για άλλες πιθανές αιτίες υπερθέρμανσης».

Πολλοί υποστηρίζουν ότι είναι και προσωπική ευθύνη το να προσαρμόσουμε τη συμπεριφορά μας για να «σώσουμε τον πλανήτη». Είναι θέμα ατομικής κατανάλωσης και υιοθέτησης νέων συνηθειών ή είναι θέμα πολιτικού σχεδίου δράσης και επιχειρηματικών δεσμεύσεων, που οφείλουν να εφαρμοστούν σε τοπικό αλλά και διεθνές επίπεδο; «Θα βοηθούσε αυτό, ιδιαίτερα αν μπορούσε να μειωθεί ο πληθυσμός του κόσμου. Αλλά ενώ πολλοί άνθρωποι δίνουν υποσχέσεις εδώ και πολύ καιρό που δεν φαίνεται να τηρούν και οι πλούσιοι που έχουν προκαλέσει το πρόβλημα δεν μπορούν να σταματήσουν τους φτωχούς από το να προσπαθούν να βελτιώσουν την ποιότητα της ζωής τους. Φαίνεται ανόητο να υποθέτουμε ότι αυτή μπορεί να είναι η μοναδική λύση όταν έχει σημειωθεί τόσο λίγη πρόοδος».

Νέες πηγές ενέργειας

Πόσο τρομακτική είναι η προοπτική ότι αν ο αναπτυσσόμενος κόσμος αποκτήσει καλύτερα μέσα διαβίωσης, θα συνεισφέρει τα μέγιστα στο πρόβλημα; Πόσο αντιφατικό είναι κάτι τέτοιο με την επίτευξη καλύτερης ζωής για τους φτωχούς; «Αυτή η κατανοητή επιθυμία πρόκειται να υποβάλει τον αναπτυγμένο κόσμο σε πολύ τρομακτικά προβλήματα». Είναι δυνατή η απεξάρτησή μας από τα ορυκτά καύσιμα για τις ενεργειακές μας ανάγκες; «Πρόκειται να υποχρεωθούμε είτε το θέλουμε είτε όχι, επειδή οι γεωλογικές πηγές πετρελαίου για παράδειγμα σύντομα θα γίνουν σπάνιες και ακριβότερες. Υπάρχουν τρόποι να πάρουμε ηλεκτρισμό από ανανεώσιμες πηγές και κάθε φυσική πηγή άνθρακα, μετατρέποντας ακόμη και τα δημόσια απορρίμματα σε υγρό καύσιμο μεταφοράς».

Άρθρο της Ιωάννας Σωτήρχου που πρωτοτυπώθηκε στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία